Gear inches, ontwikkeling of gain ratio — wat is het verschil?

Door Francesco Zinghinì

Praat je over verzetten, dan kom je vroeg of laat drie maten tegen die hetzelfde willen uitdrukken maar tot heel verschillende getallen leiden. Een racefietser noemt misschien zijn gear inches, een toerfietser rekent in meters ontwikkeling, en een liefhebber van de klassieke fietstechniek zweert bij de gain ratio. Geen van de drie is fout; ze belichten alleen verschillende aspecten van hetzelfde verzet. In deze gids zetten we ze naast elkaar en leggen we uit wanneer welke maat het handigst is.

Een beetje geschiedenis: van hoogwiel tot getal

Om gear inches te begrijpen, moet je terug naar de tijd vóór de kettingaandrijving: het tijdperk van het hoogwiel, in het Engels de penny-farthing. Bij die fiets zaten de trappers rechtstreeks op de as van het voorwiel — geen ketting, geen versnellingen. Eén omwenteling van de trappers was één omwenteling van het wiel. De enige manier om een zwaarder of lichter verzet te krijgen, was het voorwiel groter of kleiner te maken. Een renner met lange benen koos letterlijk een groter wiel.

Het verzet van zo'n fiets liet zich dus volledig beschrijven met één getal: de diameter van het voorwiel in inches. Een hoogwiel met een wiel van 54 inch had een "verzet van 54". Toen de kettingaandrijving kwam, wilde men de nieuwe fietsen kunnen vergelijken met de oude. Daarom rekende men het verzet van een fiets-met-ketting om naar de denkbeeldige wieldiameter die hetzelfde zou aanvoelen op een hoogwiel. Zo ontstond de gear inch: een eerbetoon aan het hoogwiel dat tot vandaag is blijven hangen, vooral in Engelstalige landen en de baanwielrennerij.

Gear inches: de klassieke maat

De gear inch berekent welke wieldiameter een hoogwiel zou moeten hebben om hetzelfde verzet te geven. De formule vermenigvuldigt daarom de werkelijke wieldiameter (in inch) met de overbrengingsverhouding:

gear inches = wieldiameter[inch] × voortanden / achtertanden

Neem een 28-inch wiel (diameter ongeveer 27 inch over de band), een voorblad van 50 en een achtertandwiel van 17. Dan is het 27 × 50 / 17 ≈ 79 gear inches. Een hoger getal betekent een zwaarder verzet. Typische waarden lopen van ongeveer 20 gear inches (heel licht klimverzet) tot boven de 100 (zwaar afdalingsverzet). De gear-inchescalculator rekent dit voor elke combinatie uit. Het voordeel van gear inches is dat de getallen voor veel fietsers vertrouwd zijn en dat tabellen ermee compact blijven; het nadeel is dat de eenheid (inch wieldiameter) tegenwoordig nogal abstract aanvoelt.

Ontwikkeling: de metrische maat

De ontwikkeling kiest een directere, metrische invalshoek: hoeveel meter leg je af per volledige omwenteling van de trappers? Ze vermenigvuldigt de overbrenging met de werkelijke wielomtrek:

ontwikkeling = (voortanden / achtertanden) × wielomtrek

Diezelfde 50/17 op een wiel met een omtrek van 2,15 m geeft een ontwikkeling van (50/17) × 2,15 ≈ 6,3 meter per pedaalslag. Het mooie aan deze maat is dat ze tastbaar is: ze vertelt letterlijk wat er op de weg gebeurt. Je kunt je voorstellen hoe ver zes meter is. De ontwikkelingscalculator gebruikt deze aanpak. In continentaal Europa, waar het metrische stelsel domineert, is ontwikkeling van oudsher de gangbare maat — vooral bij toer- en randonneurfietsers.

Gain ratio: de maat die de crank meeneemt

De gain ratio is de jongste van de drie en werd populair gemaakt door de Amerikaanse fietstechnicus Sheldon Brown. Hij merkte op dat zowel gear inches als ontwikkeling iets belangrijks negeren: de lengte van de crankarm. Diezelfde versnelling voelt namelijk zwaarder aan met korte cranks en lichter met lange cranks, want de cranklengte bepaalt de hefboom waarmee je trapt. Gear inches en ontwikkeling doen alsof elke fiets dezelfde cranks heeft — wat niet zo is.

De gain ratio lost dat op door de uitgereden afstand te delen door de afstand die je voet aflegt. Concreet deel je de wielstraal door de cranklengte en vermenigvuldig je met de overbrenging:

gain ratio = (wielstraal / cranklengte) × voortanden / achtertanden

Het resultaat is een zuiver dimensieloos getal: hoeveel meter de fiets vooruitrolt per meter die je voet rond de trapas beweegt. Typische waarden liggen tussen ongeveer 2 (zeer licht) en 10 (zeer zwaar). Omdat de cranklengte erin zit, is de gain ratio de meest volledige maat: hij weerspiegelt het werkelijke gevoel in je benen het nauwkeurigst. De gain-ratiocalculator vraagt daarom ook om je cranklengte. Het nadeel is dat de getallen minder bekend zijn en dat je een extra gegeven (de cranklengte) moet kennen.

De drie maten naast elkaar

Het is verhelderend te zien dat alle drie de maten dezelfde overbrengingsverhouding als kern hebben; ze schalen die alleen met een ander gegeven:

• Gear inches schaalt met de wieldiameter in inch — historisch, abstract, compact.
• Ontwikkeling schaalt met de wielomtrek in meter — tastbaar, metrisch, intuïtief.
• Gain ratio schaalt met de verhouding wielstraal/cranklengte — het meest volledig, want het neemt de hefboom van je been mee.

Belangrijk: omdat ze allemaal op dezelfde overbrenging berusten, geven ze altijd dezelfde rangschikking van je verzetten. Het verzet dat in gear inches het hoogst is, is dat ook in ontwikkeling en in gain ratio. Alleen de schaal verschilt. Je kunt ze dus zonder problemen door elkaar gebruiken, zolang je binnen één maat blijft bij het vergelijken.

Wanneer gebruik je welke?

Welke maat het handigst is, hangt af van wat je wilt doen:

• Vergelijken met klassieke tabellen of de baanwielrennerij? Kies gear inches. De meeste Engelstalige bronnen en baanrenners denken in deze eenheid.
• Een gevoel willen voor de afgelegde afstand? Kies ontwikkeling. Meters per pedaalslag is het makkelijkst voor te stellen, en het is de standaard in Europa.
• Cranklengtes vergelijken of het verzet zo eerlijk mogelijk willen? Kies gain ratio. Het is de enige maat die rekening houdt met de hefboom van je crank.

In de praktijk gebruiken veel fietsers gewoon de maat waarmee ze zijn opgegroeid. Dat is prima — zolang je beseft dat alle drie hetzelfde mechanische verschijnsel beschrijven. Wil je experimenteren, reken dan eens hetzelfde verzet uit met alle drie de calculators: de gear-inchescalculator, de ontwikkelingscalculator en de gain-ratiocalculator. Je ziet dan in één oogopslag hoe dezelfde versnelling in drie talen wordt uitgedrukt.

Een veelgemaakte denkfout

Een hardnekkig misverstand is dat een van de drie maten "juister" zou zijn dan de andere. Dat is niet zo. Ze meten allemaal correct, maar op een andere schaal en met een andere referentie. De gain ratio is wel de meest complete, omdat hij als enige de crankarm meeneemt — maar als jij en je maatje dezelfde cranklengte rijden, valt dat verschil weg en geven alle drie de maten exact dezelfde rangorde. Kies dus de maat die past bij je gesprek, niet de maat die je voor de "beste" houdt.